كان حصّة « كدبانوئيّته » - اى اسفندارمذ - عن كلّ صاحب صنم حصّة الأناث . . . » . ( مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، ص 199 ) اسفندارمذ ) Esfander - moz ( ) maz ( ، در نظريّه حكمى - عرفانى شيخ اشراق ، نور قاهرى است كه ربّ النوع عنصر « ارض » است . اين ربّ النّوع داراى دو ويژگى بر جسته است : يكى عنايت خاصّ به مواليد ثلاثه و ديگرى داشتن حالت « كدبانويى » نسبت به ساير ارباب اصنام است ، امّا عنايت خاصّش به مواليد ثلاثه - حيوان ، نبات ، جماد - به علّت غلبه عنصر « ارضى » در آنهاست ، زيرا اين مواليد براى حفظ اشكال و قوايشان نياز مبرمى به عنصر ارض ( خاك ) دارند و اين عنصر در آنها غلبه دارد ، و چون عنصر « ارض » هم ، صنم و طلسم نور قاهر اسفندارمذ است ، بدين جهت مواليد ثلاثه ، مورد عنايت خاص اسفندارمذ هستند . و امّا حالت « كدبانويى » اين ربّ النّوع نسبت به ساير ارباب انواع ، بدين معنى است كه همچنانكه عنصر ارض ( خاك ) كه طلسم اسفندارمذ است به جهت تنزّل جايگاهش نسبت به ساير عناصر ، از آنها تأثيرپذير است ، اسفندارمذ هم كه ربّ النّوع زمين است نور قاهرى است كه اولا در سلسله فرعى ( سلسلهء عرضى طبقاتى ) انوار قاهره قرار دارد ، و ثانيا در ميان اين انوار فرعى هم ، در رتبهء پايين‌ترى نسبت به آنها واقع شده است و از اشراقات متوالى و متضاعف آنها مستفيض و متأثّر است و به جهت اين تأثيرپذيرى و ذلّ و خضوع نسبت به انوار قاهرهء اعلون و ساير انوار ما فوق ، شباهتى به انقياد و ذلّ و تأثّر « كدبانو » نسبت به مرد را پيدا كرده است و به صفت كدبانويى موصوف شده است . و در اشاره بدين ويژگيها ( عنايت به عناصر و كدبانوئيّت ) است كه مىفرمايد : « و لمّا كان الغالب على هذه الأشياء ( مواليد ثلاثه ) الجوهر الأرضى - لحاجاتها الى حفظ الاشكال و القوى - كان - اسفندارمذ - كثير العناية بها - و لمّا كان صنمه منفعلا عن الجميع لنزول رتبته كان حصّة كدبانوئيّته عن كلّ صاحب صنم حصّة الأناث . . . » . « 1 » اين بحث شيخ اشراق ، در مورد « اسفندارمذ » اگر چه كاملا متأثّر از حكمت خسروانى و عقايد مشهور به عقايد زردشتى است ، اينجا در ارتباط با سلسله بحثهايى آمده است كه در آنها ، شيخ ، به ردّ بسيارى از نظريّات حكماى مشّاء از جمله : نظريّهء « چهارگانه بودن

--> ( 1 ) حكمة الاشراق ، ص 199 .